Dlaczego nie pamiętam swoich pierwszych urodzin Mamo? Rozwój mózgu a pamięć.

Niespełna 5 lat temu pierwsze doświadczenia z kąpielą noworodka zainspirowało mnie do przywołania tematu "amnezji dziecięcej".  Dzieląc się na łamach bloga osobistymi doświadczeniami w stawianiu pierwszych i niepewnych  kroków w macierzyństwie już wtedy zwróciłam uwagę, że  świadomość amnezji pierwszych lat życia dziecka działała na mnie uspokajająco. Więcej w tekście "Niepamiętane"

Przez kolejne lata coraz bardziej dojrzewałam w byciu mamą. Sięgnęłam także zdecydowanie dalej jak chodzi o rozwój własny  w kierunku neuropsychologii dziecięcej. 
Dziś wracam do tematu wspomnianej niepamięci,  stawiając dociekliwe pytania i  wnikliwe odpowiedzi z neuropsychologicznego punktu widzenia.  

Jak kształtuje się pamięć? Dlaczego doświadczenia pierwszych  lat życia są dla nas niedostępne na kolejnych etapach rozwoju? 



Zasadniczą strukturą mózgu, która ma wiodące znaczenie dla prawidłowego działania naszej pamięci jest HIPOKAMP. Ta część mózgu należy do płata skroniowego i jest położona symetrycznie w jego prawej i lewej półkuli. Obustronne uszkodzenie hipokampa powoduje ogromne komplikacje w codziennym życiu. Wyobraź sobie, że nie jesteś w stanie nauczyć się żadnej nowej informacji w tym rozpoznać osoby, która dopiero kilka minut temu została Ci przedstawiona! Skutkiem wspomnianego uszkodzenia jest całkowita amnezja następcza, czyli utrata zdolności zapamiętywania nowych informacji i w zasadzie wszystkiego, co miało miejsce od czasu uszkodzenia tej części mózgu. Osoba taka może pamiętać całkiem dobrze to, co miało miejsce przed urazem, jednak nie koduje żadnych nowych informacji przez co staje się niezdolna do samodzielnego funkcjonowania. 

Hipokamp jest częścią kory skroniowej, jednak filogenetycznie jest o wiele starszy i formułuje się już na wczesnych etapach układu nerwowego, jeszcze w okresie płodowym. Ma bliski związek z układem limbicznym- zespołem pierwotnych w rozwoju mózgu struktur nerwowych jak np. ciało migdałowate odpowiadające za powstawanie emocji. 
Charakter dojrzewania HIPOKAMPA pozwoli nam zrozumieć istotę wspomnianej niepamięci okresu dziecięcego. Wrócimy do tego za chwilę. 

Najpierw spróbujmy odpowiedzieć na pytanie o to jak rozwija się pamięć?

Odpowiedź na to pytanie leży w mechanizmach dojrzewania naszego mózgu. Uproszczając mamy do czynienie z kilkoma etapami:

Początkowo rozwój pamięci można sprowadzić do kodowania prostych odruchów i reakcji warunkowych, co jest możliwe dzięki rozwojowi struktur podkorowych: 

I. Tworzy się PAMIĘĆ UKRYTA/ NIEJAWNA- reakcje odruchowe i podstawowe nawyki, które są kodowane w najwcześniej dojrzewających częściach mózgowia jak RDZEŃ PRZEDŁUŻONY I PIEŃ MÓZGU. 

II. Niemowlę uczy się nowych wzorców ruchowych jak obracanie się z pleców na brzuch, raczkowanie a cały zestaw skoordynowanych i coraz bardziej złożonych ruchów jest kodowany w dojrzewających ZWOJACH PODSTAWY MÓZGU I niezwykle ważnym z punktu widzenia PAMIĘCI PROCEDURALNEJ - MÓŻDŻKU. Dzięki niemu raz opanowana umiejętność jak jazda na rowerze czy prowadzenie auta nie wymagają konieczności przypominania sobie kolejności ruchów, lecz stają się one dla nas zautomatyzowane i dzieją się bez angażowania wyższych partii mózgu. 

W miarę wzrostu i rozwoju kory mózgu, czyli struktur położonych wyżej możliwe jest kształtowanie się właściwej pamięci, czyli coraz bardziej świadomych i intencjonalnych procesów zapamiętywania. Proces ten przebiega znacznie wolniej i dotyczy głównie: 

III.  HIPOKAMPA w płatacie skroniowym i wszystkich jego obwodów neuronalnych, czyli dróg łączących go z pozostałymi częściami mózgu. Podczas, gdy w większości struktur mózgowych po urodzeniu następuje dynamiczny proces tworzenia synaps (połączeń między komórkami nerwowymi) oraz mielinizacja połączeń nerwowych, to w zakręcie zębatym HIPOKAMPA wciąż jeszcze do ok. 9 mc ż.  trwa proces neurogenezy, czyli powstawania nowych neuronów.  
Wraz z rozwojem struktur korowych dziecko staje się coraz bardziej zdolne do zapamiętywani informacji. 

Badania nad uczeniem się niemowląt wykazały, że 8 mc dziecko potrafi rozpoznać słowa, które wcześniej wielokrotnie pojawiały się w treści bajki, czytanej nawet przed dwoma tygodniami! 

Jeśli ktokolwiek z Was miał wątpliwości, czy wczesne czytanie dziecku ma sens to mam nadzieję, że zostały one rozwiane! 

IV. Ostatni etap to tworzenie tzw. PAMIĘCI ŹRÓDŁOWEJ czyli zdolności do celowego kodowania informacji i umiejętności odpamiętania źródła posiadanej wiedzy. W wieku przedszkolnym dziecko jest w stanie już coraz więcej zapamiętywać i trwale kodować informacje w magazynie pamięci długotrwałej. Jednak dopiero w wieku szkolnym rozpoczyna się intensywne dojrzewania i ostateczne kształtowanie PŁATÓW CZOŁOWYCH, odpowiedzialnych za celowe i zorganizowane zapamiętywanie. Dziecko odkrywa zdolność zapamiętywania i zaczyna celowo  korzystać z własnych zasobów. Płaty czołowe dojrzewają ok. 12 r. ż. a pełnię możliwości uzyskują we wczesnej dorosłości. 


Czy ćwiczenie pamięci przedszkolaka ma sens? Z pewnością możemy wspierać rozwój zdolności pamięciowych naszego dziecka pamiętając, by trening taki odbywał się spontanicznie i  w formie zabawy! np. po przeczytaniu  fragmentu książki warto stawiać dziecku pytania, które pozwolą mu porządkować i lepiej kodować informacje. Możemy spróbować zabaw stymulujących pamięć wzrokową i spostrzegawczość dziecka. 

A co z niepamięcią wczesnego dzieciństwa? Dlaczego nie pamiętamy swoich pierwszych urodzin, czy pierwszych zagranicznych wakacji jeśli miały miejsce przed 3 r.ż.? 

Odpowiedź leży u podstaw dojrzewania HIPOKAMPA. Choć teoria Freuda dotycząca spychania treści do podświadomości stanowi źródło cennych hipotez, to z naukowego punktu widzenia możliwe jest zapamiętywanie tylko tego z okresu niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa, co moglibyśmy przypisać strukturom podkorowym czyli tzw. pamięci emocjonalnej. Może Twoje dziecko lubi być otulone ciepłym kocykiem i dopiero wtedy słodko zasypia? Stanowi to ślad pamięci po tym jak dobrze mu było i blisko w brzuchu mamy, ale z pewnością nie opowie Ci na pytanie jak tam było i co widziało? 
 :) 

Komórki nerwowe hipokampa dzielą się i migrują do miejsc docelowych stopniowo a co za tym idzie stopniowo rozwija się zdolność do kodowania informacji w magazynie pamięci długotrwałej.  Możemy powiedzieć, że w pierwszych latach życia mimo iż hipokamp jako struktura jest ukształtowana to jednak pozostaje w pewnym stopniu "niedoczynna",  a co za tym idzie ślady pamięciowe wczesnych doświadczeń są bardzo nietrwałe. Dopiero w w wieku przedszkolnym i wreszcie szkolnym następuje intensywny rozwój funkcjonalności hipokampa.

  

Komentarze

Popularne posty